دوره 4، شماره 2 - ( 6-1404 )
سال 4 شماره 2 صفحات 119-103 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
tahmasebian S, Dianati tilaki G, Kooch Y, Vasinev I. (2025). Assessing floristic composition, plant life forms, and species diversity patterns across diverse forest–rangeland management regimes in Bashgol, Qazvin. jfer. 4(2), : 8
URL: http://yujs.yu.ac.ir/jzfr/article-1-151-fa.html
URL: http://yujs.yu.ac.ir/jzfr/article-1-151-fa.html
طهماسبیان سعید، دیانتی تیلکی قاسمعلی، کوچ یحیی، وسینو ایوان.(1404). ارزیابی ترکیب فلورستیک، شکل‌های زیستی و الگوهای تنوع گونه‌ای در رویشگاه‌های جنگلی- مرتعی تحت رژیم‌های مدیریتی متفاوت در باشگل، قزوین مجله تحقیقات اکوسیستم‌های جنگلی 4 (2) :119-103
دانشگاه تربیت مدرس ، dianatig@modares.ac.ir
چکیده: (99 مشاهده)
سابقه و هدف: مدیریت اکوسیستم‌های جنگلی-مرتعی و جنگل‌کاری‌ها فقط تولید چوب یا زی‌توده نیست، بلکه ترکیب گونه‌ای، استقرار و تاب‌آوری بوم‌سازگان را شکل می‌دهد. در اکوسیستم‌های خشک و نیمه‌خشک، چرا، کم‌آبی و مداخلات احیایی اثر هم‌افزا دارند. این پژوهش تغییرات پوشش زیراشکوب، ترکیب فلورستیک، شکل‌های زیستی و شاخص‌های تنوع را در جنگل‌کاری‌ها و رویشگاه‌های جنگلی تحت مدیریت‌های متفاوت باشگل قزوین بررسی کرد.
مواد و روش‌ها: مطالعه در رویشگاه‌های جنگلی-مرتعی باشگل قزوین (البرز مرکزی) انجام شد. برای کاهش ناهمسانی محیطی، عرصه‌ها در ارتفاع ۱۴۸۰ تا ۱۵۵۰ متر و شیب کمتر از ۱۰٪ انتخاب شدند. پنج رژیم مدیریتی شامل جنگل‌کاری، قرق، کپه‌کاری، چرای سبک و چرای سنگین ارزیابی شد. برای هر رژیم، سه ترانسکت ۱۰۰ متری و ۱۵ پلات (مجموعاً ۷۵ پلات) بررسی شد. در طول هر ترانسکت، ۱۰ پلات با ابعاد 1/5 مترمربع مشخص گردید که از میان آن‌ها، ۵ پلات به‌صورت تصادفی برای اندازه‌گیری انتخاب شد. سپس در هر پلات درصد پوشش، ترکیب فلورستیک و فرم رویشی ثبت شد. شاخص‌های شانون–وینر، سیمپسون، مارگالف، منهنیک، یکنواختی و تنوع آلفا و بتا محاسبه و با تحلیل واریانس (ANOVA) و آزمون دانکن مقایسه شدند.
یافته‌ها: ترکیب پوشش گیاهی منطقه نشان داد که گونه‌های چندساله با 77/63 درصد سهم غالب را دارند و گیاهان یک‌ساله 22/37 درصد از پوشش را تشکیل می‌دهند. در میان رژیم‌های بررسی‌شده، قرق بیشترین درصد پوشش را داشت؛ میانگین پوشش در این تیمار به 73 درصد رسید. با وجود پوشش کمتر در جنگل کاری، این تیمار از نظر برخی شاخص‌های تنوع نتیجه بهتری نشان داد. بیشترین مقدار شانون–وینر برابر با 1/31 و بیشترین مقدار سیمپسون، برابر با 0/38 در جنگل‌کاری به‌دست آمد. در مقابل چرای سنگین کمترین مقادیر را برای هر دو شاخص (شانون–وینر 0/29 و سیمپسون 0/14) نشان داد و در نتیجه تیمارها از نظر این دو شاخص معنی‌دار بودند. غنای مارگالف نیز تحت تأثیر مدیریت قرار گرفت و اختلاف تیمارها برای این شاخص نیز معنی‌دار بود. قرق، جنگل کاری و چرای سبک وضعیت مناسب‌تری از نظر مارگالف داشتند، اما چرای سنگین کمترین غنا را نشان داد. از طرف دیگر، بالاترین وضعیت غنای منهنیک در چرای سبک مشاهده شد. بیشترین تنوع آلفا در چرای سبک ثبت شد و مقدار آن 2/56 بود و کمترین مقدار این شاخص به کپه‌کاری با 0/63 اختصاص داشت. تنوع بتا در جنگل کاری بیشترین مقدار (0/69) را نشان داد؛ در حالی که قرق با 0/35 کمترین تنوع بتا را داشت. نتایج تحلیل واریانس نیز معنی‌دار بودن اثر رژیم مدیریتی را بر تنوع آلفا و بتا تأیید کرد.
نتیجه‌گیری: غلبه گونه‌های چندساله نشانه پایداری اکولوژیک و حضور گیاهان یک‌ساله نشانه واکنش‌پذیری به تنش است. قرق با حذف چرا و لگدمالی بیشترین پوشش را ایجاد کرد؛ جنگل‌کاری با ایجاد ناهمگنی خرداقلیمی بالاترین تنوع بتا را داشت. برتری غنا و تنوع آلفا در چرای سبک و افت شدید آن در چرای سنگین مؤید نظریه اختلال متوسط است. هیچ رژیمی همه شاخص‌ها را هم‌زمان بهینه نکرد؛ بنابراین هدف هر عرصه باید تعیین‌کننده شیوه مدیریت باشد. چرای سنگین پیامد نامطلوب دارد و ترکیب قرق‌های دوره‌ای، چرای سبک کنترل‌شده و جنگل‌کاری کم‌تخریب پیشنهاد می‌شود.
مواد و روش‌ها: مطالعه در رویشگاه‌های جنگلی-مرتعی باشگل قزوین (البرز مرکزی) انجام شد. برای کاهش ناهمسانی محیطی، عرصه‌ها در ارتفاع ۱۴۸۰ تا ۱۵۵۰ متر و شیب کمتر از ۱۰٪ انتخاب شدند. پنج رژیم مدیریتی شامل جنگل‌کاری، قرق، کپه‌کاری، چرای سبک و چرای سنگین ارزیابی شد. برای هر رژیم، سه ترانسکت ۱۰۰ متری و ۱۵ پلات (مجموعاً ۷۵ پلات) بررسی شد. در طول هر ترانسکت، ۱۰ پلات با ابعاد 1/5 مترمربع مشخص گردید که از میان آن‌ها، ۵ پلات به‌صورت تصادفی برای اندازه‌گیری انتخاب شد. سپس در هر پلات درصد پوشش، ترکیب فلورستیک و فرم رویشی ثبت شد. شاخص‌های شانون–وینر، سیمپسون، مارگالف، منهنیک، یکنواختی و تنوع آلفا و بتا محاسبه و با تحلیل واریانس (ANOVA) و آزمون دانکن مقایسه شدند.
یافته‌ها: ترکیب پوشش گیاهی منطقه نشان داد که گونه‌های چندساله با 77/63 درصد سهم غالب را دارند و گیاهان یک‌ساله 22/37 درصد از پوشش را تشکیل می‌دهند. در میان رژیم‌های بررسی‌شده، قرق بیشترین درصد پوشش را داشت؛ میانگین پوشش در این تیمار به 73 درصد رسید. با وجود پوشش کمتر در جنگل کاری، این تیمار از نظر برخی شاخص‌های تنوع نتیجه بهتری نشان داد. بیشترین مقدار شانون–وینر برابر با 1/31 و بیشترین مقدار سیمپسون، برابر با 0/38 در جنگل‌کاری به‌دست آمد. در مقابل چرای سنگین کمترین مقادیر را برای هر دو شاخص (شانون–وینر 0/29 و سیمپسون 0/14) نشان داد و در نتیجه تیمارها از نظر این دو شاخص معنی‌دار بودند. غنای مارگالف نیز تحت تأثیر مدیریت قرار گرفت و اختلاف تیمارها برای این شاخص نیز معنی‌دار بود. قرق، جنگل کاری و چرای سبک وضعیت مناسب‌تری از نظر مارگالف داشتند، اما چرای سنگین کمترین غنا را نشان داد. از طرف دیگر، بالاترین وضعیت غنای منهنیک در چرای سبک مشاهده شد. بیشترین تنوع آلفا در چرای سبک ثبت شد و مقدار آن 2/56 بود و کمترین مقدار این شاخص به کپه‌کاری با 0/63 اختصاص داشت. تنوع بتا در جنگل کاری بیشترین مقدار (0/69) را نشان داد؛ در حالی که قرق با 0/35 کمترین تنوع بتا را داشت. نتایج تحلیل واریانس نیز معنی‌دار بودن اثر رژیم مدیریتی را بر تنوع آلفا و بتا تأیید کرد.
نتیجه‌گیری: غلبه گونه‌های چندساله نشانه پایداری اکولوژیک و حضور گیاهان یک‌ساله نشانه واکنش‌پذیری به تنش است. قرق با حذف چرا و لگدمالی بیشترین پوشش را ایجاد کرد؛ جنگل‌کاری با ایجاد ناهمگنی خرداقلیمی بالاترین تنوع بتا را داشت. برتری غنا و تنوع آلفا در چرای سبک و افت شدید آن در چرای سنگین مؤید نظریه اختلال متوسط است. هیچ رژیمی همه شاخص‌ها را هم‌زمان بهینه نکرد؛ بنابراین هدف هر عرصه باید تعیین‌کننده شیوه مدیریت باشد. چرای سنگین پیامد نامطلوب دارد و ترکیب قرق‌های دوره‌ای، چرای سبک کنترل‌شده و جنگل‌کاری کم‌تخریب پیشنهاد می‌شود.
شماره‌ی مقاله: 8
فهرست منابع
1. Aghajanloo, F. & Akbarzadeh, P. (2025). Assessment of changes in biodiversity indices and plant species structure over a three-year period in Shirmisheh site, Tarom county. Journal of Renewable Natural Resources Research, 16(1): 85-105. [In Persian]
2. Ahmadvand, M., & Akhzari, D. (2024). Studying the effect of exclosure and pit-seeding on soil properties of rangelands (Case study: Darani rangelands, Tuyserkan city, Hamadan province). Human and Environment, 22(1): 1-13. [In Persian]
3. Akhzari, D. & Talebi, S. (2025). Effects of Bromus kopetdaghensis Drobov pit-seeding on soil and vegetation characteristics in a semi-arid rangeland. ECOPERSIA, 13(3): 243-252.
4. Al Hajj, N., Bricca, A., Caria, M.C., Gascòn, S., Piga, G., Pulina, A., Rivieccio, G. & Hassoun, G. (2024). Temporal trajectories of plant functional traits in mediterranean grasslands under different grazing regimes. Applied Vegetation Science, 27(3): e12807. [DOI:10.1111/avsc.12807]
5. Bakhshi, J., Javadi, S. A., Tavili, A. & Arzani, H. (2020). Study on the effects of different levels of grazing and exclosure on vegetation and soil properties in semi-arid rangelands of Iran. Acta Ecologica Sinica, 40(6): 425-431. [DOI:10.1016/j.chnaes.2019.07.003]
6. Dietrich, P., Ebeling, A., Meyer, S.T., Asato, A.E.B., Bröcher, M., Huang, Y., Roscher, C., Schmid, B., Vogel, A. & Eisenhauer, N. (2024). Plant diversity and community age stabilize ecosystem multifunctionality. Global Change Biology, 30(3): e17225. [DOI:10.1111/gcb.17225]
7. Fakhimi, E., Shirmardi, H.A. & Asadi, S.M. (2023). Vegetation indices and species diversity monitoring under exclosure management in semi-steppe rangelands: A case study of Ghalehgharak rangelands, Chaharmahal and Bakhtiari province. Journal of Rangeland, 17(3): 382-397. [In Persian]
8. Flinn, K.M., Vellend, M. & Marks, P.L. (2005). Environmental causes and consequences of forest clearance and agricultural abandonment in central New York, USA. Journal of Biogeography, 32(3): 439-452. [DOI:10.1111/j.1365-2699.2004.01198.x]
9. Gao, J. & Carmel, Y. (2020). A global meta-analysis of grazing effects on plant richness. Agriculture, Ecosystems & Environment, 302: 107072. [DOI:10.1016/j.agee.2020.107072]
10. Ghorbani, A., Dadjou, F., Moameri, M., Fekri, A., Sattarian, A., Cheraghi, M., Azarnivand, H. & Naseri, A. (2021). Effect of grazing exclusion on soil and vegetation characteristics in desert steppe rangelands: A case study from north-western Iran. Arid Land Research and Management, 35(1): 63-85. [DOI:10.1080/15324982.2020.1850542]
11. Herrero-Jáuregui, C. & Oesterheld, M. (2018). Effects of grazing intensity on plant richness and diversity: a meta-analysis. Oikos, 127(6): 757-766. [DOI:10.1111/oik.04893]
12. Heydari, M., Aazami, F., Faramarzi, M., Omidipour, R., Bazgir, M., Pothier, D. & Prévosto, B. (2019). Interaction between climate and management on beta diversity components of vegetation in relation to soil properties in arid and semi-arid oak forests, Iran. Journal of Arid Land, 11(1): 29-42. [DOI:10.1007/s40333-018-0024-z]
13. Jahantab, E., Khosravi Mashizi, A. & Sharafatmandrad, M. (2024). Evaluating the success of Ferula assa-foetida planting restoration operation in semi-steppe rangelands by linking functional traits to species diversity. Desert Management, 12(2): 41-54. [In Persian]
14. Komatsu, K.J., Avolio, M.L., Lemoine, N.P., Isbell, F., Grman, E., Houseman, G.R., Koerner, S.E., Johnson, D.S., Wilcox, K.R., Alatalo, J.M. & Smith, M. D. (2019). Global change effects on plant communities are magnified by time and the number of global change factors imposed. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 116(36): 17867-17873.
15. Kumar, P., Lahon, D., Meraj, G. & Hashimoto, S. (2025). Projected trends in ecosystem service valuation in response to land use land cover dynamics in Kishtwar High Altitude National Park, India. Landscape and Ecological Engineering, 21: 81-106. [DOI:10.1007/s11355-024-00626-5]
16. Li, Y., Wang, H., Ma, Z., Xing, P., Wang, Y., Jin, Z., Zhou, Y. & Li, F.Y. (2024). Adaptive grazing enhances plant species richness and density in the soil seed bank in a semi-arid grassland. Ecological Indicators, 163: 112113. [DOI:10.1016/j.ecolind.2024.112113]
17. Mirzaee Moosivand, A. & Tarnian, F. (2020). Comparison of vegetation and soil characteristics in two tracts of rangeland, grazed and non-grazed (Case study: Northeast of Delfan County - Lorestan). Rangeland, 14(2): 171-183. [In Persian]
18. Nadaf-Fard, L., Ramezani, M., Haghverdi, K., Khorasani, N. & Homasi, A.H. (2021). Composition and biodiversity of understory plants in natural and plantation forest stands in Kelarabad, Chalous. Journal of Natural Environment, 74(1): 181-193. [In Persian]
19. Nawaz, A. & Afzal, M. K. (2025). Influence of grazing intensity and regime on soil nitrogen fixation dynamics in alpine grasslands. Asian Journal of Agriculture and Biology, 20250225847.
20. Omidipour, R., Tahmasebi, P., Ebrahimi, A. & Nadaf, M. (2021). Investigating the effect of animal grazing management on composition and spatial diversity indices (Case study: Broujen rangelands, Charmahal and Bakhtiari). Integrated Watershed Management, 1(1): 63-79. [In Persian].
21. Rahmanian, S., Hejda, M., Ejtehadi, H., Erfanzadeh, R., Pirkhezri, S.Z., Razavi, B.S. & Török, P. (2019). Effects of livestock grazing on soil, plant functional diversity, and ecological traits vary between regions with different climates in northeastern Iran. Ecology and Evolution, 9(14): 8225-8237. [DOI:10.1002/ece3.5396]
22. Rastgar, S., Lamani, A., Jafarian, Z., Heydari, G.A. & Ghorbanpour Delivand, M. (2026). Analysis and evaluation of multipurpose range management plans in eastern Mazandaran province. Rangeland, 20(1): 14-33. [In Persian]
23. Samadi Khangah, S., Ghorbani, A., Choukali, M. A., Moameri, M., Badrzadeh, M. & Motamedi, J. (2021). Effects of grazing exclosure on vegetation characteristics and soil properties in the Mahabad Sabzepoush rangelands, Iran. Ecopersia, 9(2): 139-152.
24. Wang, C., Han, G., Jia, Y., Feng, X., Tian, X., Sha, Z. & Khaled, M. (2020). Response of soil and plant carbon, nitrogen and their stoichiometry to grazing exclusion: A global synthesis. Agriculture, Ecosystems and Environment, 291: 106803.
25. Zhao, G., Zhang, Z., Tariq, A., Sabit, R., Sardans, J., Graciano, C., Li, X., Zhu, Y., Peñuelas, J., Al-Bakre, D.A. & Zeng, F. (2025). Grazing exclusion significantly reduced soil organic carbon stocks but enhanced soil inorganic carbon stocks in desert steppe of northwest China. Ecological Indicators, 172: 113341. [DOI:10.1016/j.ecolind.2025.113341]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
