Journal of Forest Ecosystems Research

fa ارزیابی ترکیب فلورستیک، شکل‌های زیستی و الگوهای تنوع گونه‌ای در رویشگاه‌های جنگلی- مرتعی تحت رژیم‌های مدیریتی متفاوت در باشگل، قزوین Assessing floristic composition, plant life forms, and species diversity patterns across diverse forest–rangeland management regimes in Bashgol, Qazvin تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">سابقه و هدف: مدیریت اکوسیستم‌های جنگلی-مرتعی و جنگل‌کاری‌ها فقط تولید چوب یا زی‌توده نیست، بلکه ترکیب گونه‌ای، استقرار و تاب‌آوری بوم‌سازگان را شکل می‌دهد. در اکوسیستم‌های خشک و نیمه‌خشک، چرا، کم‌آبی و مداخلات احیایی اثر هم‌افزا دارند. این پژوهش تغییرات پوشش زیراشکوب، ترکیب فلورستیک، شکل‌های زیستی و شاخص‌های تنوع را در جنگل‌کاری‌ها و رویشگاه‌های جنگلی تحت مدیریت‌های متفاوت باشگل قزوین بررسی کرد. مواد و روش‌ها: مطالعه در رویشگاه‌های جنگلی-مرتعی باشگل قزوین (البرز مرکزی) انجام شد. برای کاهش ناهمسانی محیطی، عرصه‌ها در ارتفاع ۱۴۸۰ تا ۱۵۵۰ متر و شیب کمتر از ۱۰٪ انتخاب شدند. پنج رژیم مدیریتی شامل جنگل‌کاری، قرق، کپه‌کاری، چرای سبک و چرای سنگین ارزیابی شد. برای هر رژیم، سه ترانسکت ۱۰۰ متری و ۱۵ پلات (مجموعاً ۷۵ پلات) بررسی شد. در طول هر ترانسکت، ۱۰ پلات با ابعاد 1/5 مترمربع مشخص گردید که از میان آن‌ها، ۵ پلات به‌صورت تصادفی برای اندازه‌گیری انتخاب شد. سپس در هر پلات درصد پوشش، ترکیب فلورستیک و فرم رویشی ثبت شد. شاخص‌های شانون–وینر، سیمپسون، مارگالف، منهنیک، یکنواختی و تنوع آلفا و بتا محاسبه و با تحلیل واریانس (ANOVA) و آزمون دانکن مقایسه شدند. یافته‌ها: ترکیب پوشش گیاهی منطقه نشان داد که گونه‌های چندساله با 77/63 درصد سهم غالب را دارند و گیاهان یک‌ساله 22/37 درصد از پوشش را تشکیل می‌دهند. در میان رژیم‌های بررسی‌شده، قرق بیشترین درصد پوشش را داشت؛ میانگین پوشش در این تیمار به 73 درصد رسید. با وجود پوشش کمتر در جنگل کاری، این تیمار از نظر برخی شاخص‌های تنوع نتیجه بهتری نشان داد. بیشترین مقدار شانون–وینر برابر با 1/31 و بیشترین مقدار سیمپسون، برابر با 0/38 در جنگل‌کاری  به‌دست آمد. در مقابل چرای سنگین کمترین مقادیر را برای هر دو شاخص (شانون–وینر 0/29 و سیمپسون 0/14) نشان داد و در نتیجه تیمارها از نظر این دو شاخص معنی‌دار بودند. غنای مارگالف نیز تحت تأثیر مدیریت قرار گرفت و اختلاف تیمارها برای این شاخص نیز معنی‌دار بود. قرق، جنگل کاری و چرای سبک وضعیت مناسب‌تری از نظر مارگالف داشتند، اما چرای سنگین کمترین غنا را نشان داد. از طرف دیگر، بالاترین وضعیت غنای منهنیک در چرای سبک مشاهده شد. بیشترین تنوع آلفا در چرای سبک ثبت شد و مقدار آن 2/56 بود و کمترین مقدار این شاخص به کپه‌کاری با 0/63 اختصاص داشت. تنوع بتا در جنگل کاری بیشترین مقدار (0/69) را نشان داد؛ در حالی که قرق با 0/35 کمترین تنوع بتا را داشت. نتایج تحلیل واریانس نیز معنی‌دار بودن اثر رژیم مدیریتی را بر تنوع آلفا و بتا تأیید کرد. نتیجه‌گیری: غلبه گونه‌های چندساله‌ نشانه پایداری اکولوژیک و حضور گیاهان یک‌ساله نشانه واکنش‌پذیری به تنش است. قرق با حذف چرا و لگدمالی بیشترین پوشش را ایجاد کرد؛ جنگل‌کاری با ایجاد ناهمگنی خرداقلیمی بالاترین تنوع بتا را داشت. برتری غنا و تنوع آلفا در چرای سبک و افت شدید آن در چرای سنگین مؤید نظریه اختلال متوسط است. هیچ رژیمی همه شاخص‌ها را هم‌زمان بهینه نکرد؛ بنابراین هدف هر عرصه باید تعیین‌کننده شیوه مدیریت باشد. چرای سنگین پیامد نامطلوب دارد و ترکیب قرق‌های دوره‌ای، چرای سبک کنترل‌شده و جنگل‌کاری کم‌تخریب پیشنهاد می‌شود.  </div> <div style="text-align: justify;">Background and objectives: Managing forest-rangeland ecosystem management and afforestation are crucial for shaping species composition, establishment, and ecosystem resilience, extending beyond mere wood or biomass production. In arid and semi-arid regions, the combined effects of grazing, water scarcity, and restoration interventions create synergistic impacts. This study investigated how these factors influence understory cover, floristic composition, life forms, and diversity indices in afforestation stands and forest habitats under various management regimes in Bashgol, Qazvin. Materials and methods: The study was conducted in the forest-rangeland habitats of Bashgol, Qazvin Province (Central Alborz). To minimize environmental heterogeneity, sites were selected at elevations between 1480–1550 m a.s.l. and with slopes less than 10%. Five management regimes were evaluated: afforestation, exclosure, pit-seeding, light grazing, and heavy grazing. For each regime, three 100-meter transects were established, with a total of 75 plots surveyed (15 plots per regime). Along each transect, ten 1.5 m² quadrats were demarcated, and five were randomly selected for detailed measurement. Within each selected plot, cover percentage, floristic composition, and life forms were recorded. Shannon–Wiener, Simpson, Margalef, Menhinick, evenness, and alpha and beta diversity indices were calculated. These indices were then compared using analysis of variance (ANOVA) and Duncan's test. Results: Floristic analysis revealed that perennial species constituted the dominant component of the community, accounting for 77.63% of the total cover, while annual plants accounted for 22.37%. Among the evaluated regimes, complete exclosure exhibited the highest canopy cover (73%). Despite having lower overall vegetation cover, afforestation resulted in superior diversity metrics, achieving the highest Shannon–Wiener (1.31) and Simpson (0.38) indices. Conversely, heavy grazing recorded the lowest values for both indices (0.29 and 0.14, respectively), with these treatment differences being statistically significant. Margalef richness was also significantly influenced by management, with exclosure, afforestation, and light grazing maintaining higher richness, while heavy grazing showed the lowest. In contrast, Menhinick richness peaked under light grazing. The highest alpha (α)-diversity was observed under light grazing (2.56), whereas the lowest occurred under pit-seeding (0.63). Beta diversity reached its maximum in afforestation (0.69) and its minimum in exclosure (0.35). ANOVA confirmed that the management regime had a significant effect on both alpha and beta diversity. Conclusion: The dominance of perennial species suggests ecological stability, while the presence of annual plants indicates responsiveness to environmental stress. Exclosure, by eliminating grazing and trampling, resulted in the highest vegetation cover. Afforestation, through the creation of microclimatic heterogeneity, fostered the highest beta diversity. The superior richness and alpha diversity observed under light grazing, coupled with their severe decline under heavy grazing, supports the Intermediate Disturbance Hypothesis. No single management regime optimized all indices simultaneously; therefore, the specific objectives of each site should guide the management approach. Heavy grazing leads to undesirable consequences, and a combination of rotational exclosures, controlled light grazing, and low-impact afforestation is recommended.</div> باشگل, تنوع زیستی, جنگل‌کاری, چرای سبک, قرق. Afforestation, Bashgol, Biodiversity, Exclosure, Light grazing. 103 119 http://yujs.yu.ac.ir/jzfr/browse.php?a_code=A-10-288-1&slc_lang=fa&sid=1 Saeid tahmasebian سعید طهماسبیان saaeidtahmasebian1361@gmail.com 10031947532846001774 10031947532846001774 No Tarbiat Modares University دانشگاه تربیت مدرس Ghasemali Dianati tilaki قاسمعلی دیانتی تیلکی dianatig@modares.ac.ir 10031947532846001773 10031947532846001773 Yes Tarbiat Modares University دانشگاه تربیت مدرس Yahya Kooch یحیی کوچ yahya.kooch@modares.ac.ir 10031947532846001775 10031947532846001775 No Tarbiat Modares University دانشگاه تربیت مدرس Ivan Vasinev ایوان وسینو vasenev@rgau-msha.ru 10031947532846001776 10031947532846001776 No Timiryazev Moscow Agriculture Academy, Russian تیمیر یازف روسیه