مجله تحقیقات اکوسیستم های جنگلی

تأثیر تلقیح ریزوباکتر روی بهبود ویژگی‌های رویشی نهال سرو شیراز تحت تنش کم‌آبی

مسعود طبری کوچکسرایی

سابقه و هدف: سرو شیراز (Cupressus sempervirens L. var. fastigiata) گون ه ای همیشه سبز و بومی کشور است که به دلیل ارزش های متنوع به ویژه استفاده در پارک ها و فضای سبز شهری، مورد توجه فراوانِ اغلب مناطق اقلیمی کشور از جمله استان های زاگرس می باشد. نظر به ضعیف بودن خاک و محدودیت منابع آب، مشکل تولید نهال آن در برخی از این مناطق مشهود است. این تحقیق برای نخستین بار با تلقیح ریزوباکتر Pseudomonus fluorescens به بستر خاک، مقاومت و تغییرات صفات رویشی نهال آن به تنش کم آبی را دنبال می کند.
مواد و روش ها: آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با دو تیمار ریزوباکتر (تلقیح و عدم تلقیح) و سطوح مختلف آبیاری (3، 6، 9 و 12 روزه) در سه تکرار چهارتایی طراحی شد. پس از 150 روز ویژگی های رویشی نهال ها اندازه گیری شد. یافته ها: با افزایش دوره آبیاری (تنش کم آبی)، زنده مانی، رویش طولی، زی توده اندام هوایی و زی توده کل به صورت معنی داری کاهش یافتند. به طوری که که تمام نهال ها در سطح آبیاری 12 روزه از بین رفتند و زنده مانی نهال در دوره آبیاری 9 روزه به 83/49 درصد کاهش پیدا کرد. قطر یقه، طول ریشه، حجم ریشه و نسبت زی توده ریشه به اندام هوایی با افزایش دوره آبیاری تغییری نکرد. این در حالی است که در نهال های تلقیح یافته با ریزوباکتر، درصد زنده مانی، رویش ارتفاعی، زی توده اندام هوایی، زی توده ریشه، زی توده کل و شاخص کیفیت نهال نسبت به نهال های تلقیح نشده بیشتر بود.نتیجه گیری: نهال های سرو تلقیح شده با ریزوباکتر سودوموناس قادر به تحمل تنش های کمبود آب و افزایش عملکرد رویشی در شرایط خشکی هستند، اما در شرایط بهینه، تلقیح باکتری تأثیر مثبتی بر درصد زنده مانی نهال ندارد.

ارتباط بین الگوی مکانی درختان بلوط ایرانی و بنه با برخی ویژگی‌های توده و رویشگاه در جنگل‌های مانشت استان ایلام

احمد حسینی

سابقه و هدف: شناخت الگوی مکانی گونه های درختی در زندگی اجتماعی شان می تواند استفاده های زیادی از جنبه های اکولوژی و جنگل شناسی کاربردی به منظور مدیریت بهینه آن ها داشته باشد. به منظور بررسی الگوی مکانی گونه های درختی بلوط ایرانی و بنه در ارتباط با فرم توده و عوامل توپوگرافی، منطقه جنگلی مانشت در شمال استان ایلام انتخاب شد.

مواد و روش ها: در این تحقیق، تعداد 75 قطعه نمونه مستطیلی شکل 2000 مترمربعی به طور منظم تصادفی در سطح منطقه جنگلی منطقه مورد مطالعه پیاده شد. در داخل قطعه نمونه ها تعداد پایه های درختی به تفکیک گونه و مشخصات رویشگاهی اندازه گیری و ثبت گردید. شاخص های پراکنش استفاده شده برای بررسی الگوی پراکنش شامل موریسیتا، استاندارد موریسیتا، گرین، لوید و نسبت واریانس به میانگین بود. محاسبه شاخص های کمی بر اساس فرمول های محاسباتی مربوطه در نرم افزار Ecological methodology انجام گرفت. همچنین کارایی شاخص های کمی از نظر دقت مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت. آنالیز آماری داده ها به کمک نرم افزار SPSS انجام شد یافته ها: نتایج نشان داد که در گونه بلوط مقادیر شاخص های پراکنش عمومی، موریسیتا و لوید و در گونه بنه شاخص های موریسیتا، گرین و لوید در فرم دانه و شاخه زاد بیشتر از فرم شاخه و دانه زاد بود. در هر دو گونه بلوط ایرانی و بنه مقادیر تمام شاخص های مورد مطالعه ضمن نشان دادن الگوی کپه ای، با افزایش ارتفاع از سطح دریا افزایش یافت و بیشترین مقدار شاخص ها در طبقه ارتفاعی 2300-2100 متر از سطح دریا بود. در مورد گونه بلوط مقادیر شاخص های پراکنش مورد مطالعه با افزایش شیب دامنه افزایش داشته و بیشترین مقدار آن ها در طبقه شیب بیش از 60 درصد وجود داشت. همچنین در گونه بنه بیشترین مقدار شاخص ها در طبقه شیب 60-30 درصد بود و الگوی مکانی در طبقات شیب 30-0 و 60-30 درصد به صورت کپه ای و در طبقه شیب تند به صورت یکنواخت بود. در گونه بلوط مقادیر تمام شاخص های پراکنش و در گونه بنه مقدار شاخص های موریسیتا و لوید در جهت جنوبی بیشترین بود. نتایج بررسی دقت شاخص ها نشان داد که برای گونه بلوط شاخص های موریسیتا و استاندارد موریسیتا و برای گونه بنه شاخص های گرین و استاندارد موریسیتا بیشترین دقت را داشتند. نتیجه گیری: نتیجه گیری شد که مقادیر شاخص های کمی پراکنش (به ویژه شاخص های دقیق تر) تحت تأثیر عوامل محیطی تغییر کرده و می توان از چگونگی تغییرات مقادیر آن ها در مطالعات دینامیکی جنگل و تفسیر تغییرات پیش آمده در جنگل ها سود جست.

پاسخ‌های فیزیولوژیکی مرتبط با تنش سرما در پرونانس‌های مختلف نونهال‌های بنه

رقیه ذوالفقاری

مقدمه: گونه هایی که در محدوده جغرافیایی وسیعی پراکنش دارند، دارای رنج وسیعی به مقاومت به سرما می باشند. درختان مناطق معتدل باید در مقابل دماهای یخبندان به ویژه سرمای زودرس و زمستان سازگاری نشان دهند. یکی از راهکارهای مقاومت به سرما از طریق کاهش طول روز و دما در طی فرآیند سازگاری انجام می گیرد. از طرفی پرونانس یک گونه می تواند یکی از عوامل مهم تأثیرگذار در مقاومت به سرما باشد. لذا در این پژوهش تأثیر تنش سرما بر تغییرات فیزیولوژیکی سه پرونانس بنه در زاگرس جنوبی بررسی گردید تا مقاوم ترین پرونانس معرفی گردد. مواد و روش ها: بذور سه پرونانس واقع در مارگون، نورآباد و یاسوج از زاگرس جنوبی جمع آوری شدند و در داخل گلدان کاشته شدند. پس از سبز شدن نهال ها، آن ها در معرض دو مرحله فرآیند سازگاری به مدت 4 هفته قرار گرفتند که این کار با شبیه سازی دمای روز و شب و طول دوره نوری در طی ماه های شهریور تا آبان ماه یاسوج انجام شد. سپس شاخص های عملکرد فتوسیستم و محتوای کلروفیل برگ اندازه گیری شد. پس از هر مرحله سازگاری، اندام برگ و ساقه نهال ها در سه تیمار دمایی ˚C4 (کنترل)، ˚C20- به مدت یک ساعت و ˚C20- به مدت دو ساعت قرار گرفتند. سپس محتوای نسبی آب و نرخ نشت الکترولیت برگ و ساقه اندازه گیری شد. پژوهش حاضر به صورت آزمایش فاکتوریل با سه فاکتور پرونانس (3 سطح)، تیمار دمایی (3 سطح) و سازگاری (2 سطح) در قالب طرح کاملاً تصادفی اجرا شد. نتایج: نتایج نشان داد که با کاهش دما نرخ نشت الکترولیت افزایش یافت که این افزایش در پرونانس نورآباد بیشترین مقدار بود. همچنین کاهش محتوای نسبی آب ساقه در سازگاری دوم پرونانس یاسوج و مارگون مشاهده شد. محتوای کلروفیل، ماکزیمم عملکرد فتوسیستم II و سرعت انتقال الکترون در پرونانس نورآباد کمتر از دو پرونانس دیگر بود. همچنین در طی سازگاری به سرما نیز کلیه مؤلفه های فلورسانس کلروفیل به جز سرعت انتقال الکترون کاهش معنی دار یافتند. نتیجه گیری: نتایج این تحقیق نشان داد که اندازه گیری نرخ نشت الکترولیت و عملکرد فتوسیستم می تواند در شناسایی پرونانس های مقاوم به سرما مؤثر باشد. نهال های پرونانس نورآباد حساس ترین و مارگون مقاوم ترین بودند که می تواند به دلیل ارتفاع بالاتر و اقلیم سردتر پرونانس مارگون باشد.

شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر در تخریب مراتع و جنگل‌ها: مورد مطالعه بخش مرکزی شهرستان دنا

مهدی نوری پور

سابقه و هدف: جنگل و مرتع، مهم ترین ثروت های طبیعی یک کشور هستند. افزون بر این، دارای جایگاه ویژه ای در اکوسیستم کره زمین هستند؛ به طوری که در حفاظت از خاک و همچنین اعتدال آب و هوا نقش اساسی ایفا می کنند. با این وجود، آسیب های جدی و گاه جبران ناپذیری چه توسط عوامل طبیعی و چه توسط خود انسان بر آن ها وارد شده است. یکی از مناطقی که طی سال های گذشته، تخریب مراتع و جنگل ها در آن به وضوح قابل مشاهده بوده است، بخش مرکزی شهرستان دنا بوده است. لذا هدف از انجام این پژوهش، شناسایی و تجزیه و تحلیل عوامل مؤثر بر تخریب مراتع و جنگل ها در بخش مرکزی شهرستان دنا بود. مواد و روش ها: در این پژوهش از روش های کمی و کیفی در دو مرحله با استفاده از تکنیک مصاحبه و پرسشنامه استفاده شد. جامعه ی پژوهش در مرحله اول روستاییان و کارشناسان جهاد کشاورزی و همچنین اداره کل منابع طبیعی استان کهگیلویه و بویراحمد و شهرستان دنا بود. جامعه پژوهش در مرحله دوم شامل کارکنان هیئت علمی دانشگاه بوده که بومی و با منطقه آشنا بودند. در هر دو مرحله از روش گلوله برفی برای نمونه گیری استفاده شد. یافته ها: در مرحله ی اول، عوامل مؤثر بر تخریب مراتع و جنگل ها مشخص شد. این عوامل شامل عوامل سازمانی (نظارتی، حمایتی و اداری)، عوامل زیربنایی، فرهنگی- اجتماعی، قانونی، اقتصادی و طبیعی است و پس از آن، در مرحله دوم، از پاسخ دهندگان خواسته شد تا عوامل مذکور را بر اساس اصول روش AHP رتبه بندی نمایند. نتایج رتبه بندی نشان داد که نبود مدیریت قرق در میان عوامل نظارتی، حمایت کم دولت از بخش منابع طبیعی در میان عوامل حمایتی، فساد اداری در میان عوامل اداری، جاده سازی در میان عوامل زیربنایی، فرهنگ سازی ضعیف در میان عوامل فرهنگی- اجتماعی، نبود اقدامات قانونی مناسب و به هنگام در مواجهه با تصرفات غیرقانونی در میان عوامل قانونی، وجود فقر در بین روستانشینان در میان عوامل اقتصادی و خشک سالی در میان عوامل طبیعی مهم تر بودند.

نتیجه گیری: در نهایت، از جمله پیشنهادهایی که به منظور جلوگیری از تخریب جنگل ها و مراتع ارائه می شود آن است که به منظور مدیریت بهتر مراتع و جنگل ها از افراد بومی در اموری مانند قرقبانی و بخش های حفاظتی مربوط به منابع طبیعی استفاده شود. همچنین ضروری به نظر می ر سد که ساخت و سازهای در دست انجام از جمله جاده سازی، تأسیس نیروگاه های برق و غیره، از روی مطالعه ی دقیق از طریق جلسه ای با حضور مهندسان راه، مهندسین عمران و مهندسان توسعه ی روستایی صورت گیرد.

تحلیل ویژگی‌های خاک رویشگاه‌های بنه (Pistacia atlantica) استان فارس

مسعود نجابت

سابقه و هدف: آشنایی با شرایط خاکی رویشگاه های پسته وحشی (بنه) امری لازم برای توسعه آن و بهبود پوشش گیاهی جنگلی زاگرس است. پژوهش حاضر به منظور بررسی ویژگی های خاکشناسی گسترش گاه های طبیعی بنه در استان فارس به انجام رسید. مواد و روش ها: مبنای انتخاب مکان های تحقیق بر اساس روش شبکه بندی بود. پس از تهیه نقشه پراکنش بنه در استان فارس، شبکه آماربرداری به ابعاد 20×20 کیلومتر به آن اضافه شد. در محل رئوس شبکه مطالعات میدانی و نمونه گیری برای بررسی های آزمایشگاهی صورت پذیرفت. یافته ها: این رویشگاه ها بیشتر در اراضی کوهستانی و تپه ماهوری پرشیب با بیرون زدگی سنگی، سنگ و قلوه سنگ زیاد و عمق خاک کم همراه با فرسایش آبی متوسط تا شدید قرار داشتند. بررسی 11 ویژگی اصلی فیزیکی و شیمیایی خاک های نمونه گیری شده نشان داد که عمق کم خاک و بافت سبک اکثر خاک های نمونه گیری شده، مهم ترین عامل محدودکننده رشد است. امکان ذخیره رطوبت (حاصل از باران) در این اراضی کم است که گذر از دوره های خشک سالی یا فواصل زمانی زیاد خشکی (حاصل از پراکنش نامطلوب باران) را مشکل می سازد. تجزیه و تحلیل های آماری بر اساس روش های تحلیل مؤلفه های اصلی (PCA) و تحلیل خوشه ای (CA) نشان می دهد که تغییرات ویژگی های خاک حتی تا حدود 40% افتراق در برخی از خصوصیات اندازه گیری شده، محدودیت ویژه ای برای حضور بنه در عرصه ایجاد نمی کند. از نظر اکولوژیک Pistacia atlantica یک گیاه مشخصاً خشکی پسند است. مقاومت مطلوب این گونه (زنده مانی) در دامنه وسیعی از شرایط خاکی، مطلوبیت آن برای احیاء جنگل های زاگرس را نشان می دهد.نتیجه گیری: مدیریت اراضی (برنامه ریزی کاربری اراضی) و چرا، به همراه عملیات آبخیزداری با حفاظت از خاک موجود، می تواند با بهبود شرایط محیطی رویشگاه های بنه، بانی حفظ و نگهداری جنگل های زاگرس باشد.

عوامل مؤثر در تخریب جنگل‌های بلوط منطقه اولاد قباد کوهدشت

فرهاد قاسمی آقباش

سابقه و هدف: فعالیت های چند دهه اخیر مقابله با تخریب جنگل ها تا حدودی گویای این واقعیت است که در اغلب طرح های به اجرا درآمده به وضعیت اقتصادی و اجتماعی مردم محلی کمتر توجه شده است. در حوزه وسیع و گسترده تخریب جنگل ها، جامعه روستایی نقش زیادی دارد به همین دلیل این تحقیق با هدف بررسی عوامل مؤثر بر تخریب جنگل ها با تأکید بر منطقه جنگلی اولاد قباد صورت پذیرفت. مواد و روش ها: تحقیق حاضر به صورت میدانی و با استفاده از پرسشنامه انجام گرفت. جامعه آماری مورد مطالعه در این تحقیق 398 خانوار از روستاییان حاشیه جنگل سامان عرفی اولادقباد است که بر اساس فرمول کوکران تعداد 150 نفر به عنوان نمونه آماری از بین روستاییان به روش نمونه گیری تصادفی انتخاب شدند. علاوه بر این تعداد 40 پرسشنامه نیز بین کارشناسان منابع طبیعی استان لرستان به عنوان جامعه کارشناسان جهت نظرسنجی توزیع و تکمیل شد. روایی و پایایی پرسشنامه ها به ترتیب از طریق پیش آزمون و آلفای کرونباخ (پرسشنامه مردم محلی: 83/0 و کارشناسان: 705/0) مورد تأیید قرار گرفت. یافته ها: نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که از دیدگاه کارشناسان و مردم محلی، عوامل انسانی (نظیر کمبود زمین ه ای زراعی، تبدیل جنگل به اراضی کشاورزی توسط جنگل نشینان و حاشیه نشینان، فقر اقتصادی و پایین بودن درآمد، بالا بودن نرخ بیکاری در منطقه) نسبت به عوامل طبیعی (نظیر خشک سالی و آتش سوزی) در تخریب جنگل های منطقه مؤثرتر بوده اند و در اولویت بالاتری قرار دارند. اولویت بندی عوامل انسانی و طبیعی مؤثر بر تخریب جنگل های منطقه نشان داد که از دید مردم محلی، کمبود زمین ه ای زراعی (میانگین رتبه 58/7) و از نظر کارشناسان نیز تبدیل جنگل به اراضی کشاورزی توسط جنگل نشینان و حاشیه نشینان (میانگین رتبه 25/11) حائز رتبه های اول بودند. همچنین نتایج تحقیق نشان داد که بین میزان درآمد و عوامل مؤثر بر تخریب ارتباط معکوس معنی داری (P<0.001) وجود دارد. نتیجه گیری: در کل نتایج تحقیق نشان داد که عوامل انسانی در تخریب جنگل های منطقه اولادقباد کوهدشت تأثیر معنی داری دارند و نقش آن ها در تخریب جنگل های منطقه بیشتر از عوامل طبیعی است.