مجله تحقیقات اکوسیستم های جنگلی

اثر دمای نگه‌داری و تیمار هورمونی بر صفات جوانه‌زنی و رشد اولیه بذر کاج سیاه (Pinus nigra var. caramanica)

مسعود طبری کوچکسرایی

به منظور بررسی تأثیر دمای نگهداری، نوع و غلظت هورمونی بر پارامترهای جوانه زنی و رشد اولیه بذرهای ذخیره شده کاج سیاه (Pinus nigra var. caramanica)، آزمایشی به صورت فاکتوریل سه عاملی در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار انجام شد. بذرها به مدت سه سال در دو شرایط دمایی (یخچال با دمای C ^◦ 4 و اتاق با دمای C^◦ 25-20) نگهداری و در محلول های هورمونی اسید جیبرلیک (GA₃) و بنزیل آمینوپورین (BAP) با غلظت های 0، 50، 100 و 200 میلی گرم در لیتر به مدت 24 ساعت آغشته شدند و سپس به مدت 40 روز در ژرمیناتور (دمای C^◦20) نگهداری شدند. به طور کلی، هر دو محلول هورمونی موجب بهبود مشخصه های جوانه زنی در مقایسه با شاهد شدند. بزرگ ترین اندازه درصد جوانه زنی، سرعت جوانه زنی، قدرت جوانه زنی، طول گیاهچه، وزن خشک گیاهچه و شاخص بنیه در بذرهای نگهداری شده در یخچال به غلظت های 200 میلی گرم در لیتر GA₃ و 50 میلی گرم در لیتر BAP، و در بذرهای نگهداری شده در اتاق به غلظت های 200 میلی گرم در لیتر BAP و 50 میلی گرم در لیتر GA3 اختصاص داشت. از نتایج این تحقیق استنتاج گردید که در صورت محدودیت وجود سردخانه در نهالستان های مناطق نیم خشک و نیم مرطوب، می توان اقدام به نگهداری بذر این زیر گونه حداقل به مدت سه سال در محیط اتاق نمود.

دامنه تنوع در ویژگی‌های رویشی نونهالی در جمعیت‌هایی از بلوط ایرانی

حسین میرزایی ندوشن

بلوط ایرانی اگرچه تنوع ژنتیکی مناسبی که لازمه پایداری بوم سازگان های جنگلی است را از خود نشان داده است ولی در طی یک دهه گذشته دچار مشکلاتی شده است که به زوال بلوط موسوم گشته است. این تحقیق با مطالعه ویژگی های نونهالی چهار جمعیت از بلوط ایرانی به دنبال ارزیابی و مقایسه توانمندی های این جمعیت هاست تا سنگ بنای مطالعات تکمیلی را بگذارد. بذر لازم از 10 تک پایه از هریک از چهار جمعیت گیاهی واقع در استان های کردستان، لرستان، ایلام و فارس جمع آوری و به کار گرفته شد. بذرها در گلدان و در شرایط گلخانه کاشته شدند و از هر پایه مادری 30 نهال در سه تکرار مطالعه شد. ویژگی های رویشی از جمله ارتفاع نهال ها، طول و عرض برگ ها و شادابی نهال ها مطالعه شد. نتایج تجزیه داده ها بر اساس مدل آماری دو بار آشیانه شده نشان داد که جمعیت های مورد مطالعه از نظر برخی از صفات نظیر شادابی در سطح یک درصد و از نظر ارتفاع نهال در سطح 5% با یکدیگر اختلاف معنی دار داشتند. اثر درخت در جمعیت نیز از نظر ارتفاع نهال، طول و عرض برگ در سطح یک درصد معنی دار شد. در تجزیه تفکیکی، جمعیت ها رفتار متفاوتی از خود نشان دادند به طوری که تفاوت معنی داری بین درختان نمونه گیری شده از کردستان در صفات ارتفاع نهال، طول و عرض برگ مشاهده نشد. در حالی که از نظر این صفات درختان در جمعیت های لرستان و ایلام در سطوح متفاوت اختلاف معنی داری با یکدیگر نشان دادند. اگرچه جمعیت های گیاهی رفتارهای متفاوتی نشان دادند ولی هنوز تنوع کافی و وراثت پذیری زیادی در برخی از صفات جمعیت های مطالعه شده وجود دارد که می تواند در برنامه های اصلاحی به کار گرفته شود.

کارایی روش کوکریجینگ در تهیه نقشه ویژگی‌های زیست‌سنجی درختزارهای بنه (Pistacia atlantica Desf.) استان فارس

سید یوسف عرفانی فرد

این مطالعه با هدف ارزیابی کارایی روش کوکریجینگ برای تهیه نقشه های ویژگی های زیست سنجی درختزارهای بنه در جنگل های زاگرس در مقایسه با روش کریجینگ انجام شد. یک توده پوشیده از درختان بنه به مساحت 45 هکتار در جنگل تحقیقاتی بنه فیروزآباد استان فارس انتخاب و با استفاده از یک شبکه 72 × 72 متر، 87 قطعه نمونه دایره ای 8 آری در آن قرار گرفت. ویژگی های زیست سنجی (ارتفاع، قطر برابر سینه، تعداد در هکتار و درصد تاج پوشش) همه درختان بنه در هر قطعه نمونه اندازه گیری شد. سپس روش های زمین آماریزمین آمار کریجینگ و کوکریجینگ برای تهیه نقشه هر یک از ویژگی ها به کار رفتند. نتایج نشان داد که مقدار میانگین خطا (ME) و مجذور میانگین مربعات خطا (RMSE) برای ویژگی های ارتفاع، قطر برابر سینه و تعداد در هکتار در نقشه های حاصل از روش کوکریجینگ کمتر از روش کریجینگ بوده است. همچنین ضریب رگرسیون برای ویژگی های ارتفاع، قطر برابر سینه و تعداد در هکتار در روش کوکریجینگ نسبت به روش کریجینگ بیشتر می باشد که این امر نشانگر توانایی روش کوکریجینگ در بهبود نتایج برآورد ویژگی های زیست سنجی درختان می باشد. تنها در مورد درصد تاج پوشش میزان مجذور میانگین مربعات خطا و ضریب رگرسیون برای روش کریجینگ کمی بهتر شده که البته این میزان نیز ناچیز است؛ بنابراین نتیجه گیری شد که با استفاده از روش کوکریجینگ می توان نقشه های ویژگی زیست سنجی درختان را با دقت و صحت مناسب تولید نمود.

اثر تیمارهای مختلف خاک بر سبز شدن بذر و زنده‌مانی نهال‌های ارغوان (Cercis griffithii Boiss.) در نهالستان

علی مهدوی

درخت ارغوان از جمله گونه های باارزش جنگل های زاگرس است. امروزه به دلیل زیبایی خاص این گونه در جنگل کاری ها جایگاه ویژه ای پیدا کرده است. در این راستا، بهبود وضعیت جوانه زنی بذر راهکاری مناسب برای بهبود وضعیت کمی و کیفی نهال های تولیدی در نهالستان ها و بنابراین استقرار جنگل کاری است. در این مطالعه صفات جوانه زنی بذر و زنده مانی نهال گونه ارغوان در تیمارهای مختلف خاک در نهالستان ایوان در استان ایلام بررسی شد. آزمایش در قالب طرح کاملاً تصادفی با چهار تیمار و 120 گلدان برای هر تیمار انجام شد. سه بذر در هر گلدان پلاستیکی در تیمارهای مختلف خاک شامل : خاک شاهد، خاک شاهد-کود دامی (1:5)، خاک شاهد- خاک برگ (5: 1) و خاک شاهد- کود دامی- خاک برگ (1:1:5) کاشته شد. بر اساس تحلیل واریانس یک طرفه اختلاف آماری معنی داری بین تیمارهای خاک از نظر بیشینه میانگین جوانه زنی روزانه، درصد جوانه زنی و قدرت جوانه زنی مشاهده شد. در حالی که اختلاف معنی داری بین سایر خصوصیات جوانه زنی در بین تیمارهای خاک وجود نداشت. بیشترین میزان درصد جوانه زنی، میانگین جوانه زنی روزانه و قدرت جوانه زنی در تیمار شاهد- کود دامی- خاک برگ به دست آمد. از نظر زمانی، زنده مانی نهال ها از شهریورماه تا اسفندماه روند نزولی داشت. نتایج نشان داد که همبستگی معنی داری بین میانگین جوانه زنی روزانه و ترکیبات مختلف خاک وجود دارد. به طور کلی می توان نتیجه گرفت که جوانه زنی و زنده مانی گونه ارغوان در نهالستان می تواند با استفاده از ترکیبات آلی بهبود پیدا کند.

تنوع ریختاری برگ گونه برودار (Quercus brantii Lindl.) در ارتباط با تغییرات ارتفاعی

رقیه ذوالفقاری

ویژگی های ریختاری گیاهان که به طور گسترده در مطالعات سیستماتیک مورد استفاده قرار می گیرد تحت تأثیر خصوصیات ارثی و عوامل محیطی قرار می گیرد. در طبقه بندی گونه های جنس بلوط به ویژه گونه برودار اختلاف نظر زیادی بین سیستماتیک دانان وجود دارد، ارتفاع از سطح دریا یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر عوامل محیطی است. با توجه به اهمیت مطالب فوق، تعداد 400 نمونه برگی از 40 پایه درختی در منطقه آرمرده، در محدوده رنج ارتفاعی این گونه از 1580 تا 1844 متر از سطح دریا برداشت شدند. سپس تعداد 29 صفت کمی و کیفی از برگ اندازه گیری و محاسبه شدند. نتایج نشان داد که مقادیر صفات دندانه راست و چپ برگ و شکل پهنک در ارتفاع پایین کمتر از ارتفاع بالا بودند، همچنین صفت زاویه قاعده دارای همبستگی منفی و معنی دار و صفات تعداد دندانه چپ و راست، تعداد رگبرگ چپ و راست و شکل پهنک دارای همبستگی مثبت و معنی دار با ارتفاع از سطح دریا بودند. در دو طبقه ارتفاعی، شکل نوک برگ و زاویه رگبرگ اصلی و فرعی کمترین شکل پذیری را نسبت به شرایط محیطی از خود نشان دادند. پایه ها براساس تجزیه خوشه ای در سه کلاسه مختلف قرار گرفتند و صفات جداکننده این خوشه ها حداکثر عرض پهنک، مساحت برگ، زاویه سینوسی و طول دندانه بودند. با توجه به اینکه صفات جداکننده پایه های درختی با ارتفاع از سطح دریا رابطه ای ندارند، بنابراین به نظر می رسد که اگرچه برخی تغییرات حاصل پاسخ فیزیولوژیک برگ به نوسانات محیطی می باشد، اما محتمل است وقوع لقاح بین گونه ای و درون گونه ای موجب تفکیک این پایه ها از هم شده باشد.

موانع مشارکت بهره‌برداران محلی در طرح‌های حفاظت از جنگل در شهرستان گیلان‌غرب

احمد یعقوبی فرانی

هدف اصلی این پژوهش شناسایی و تحلیل موانع مشارکت بهره برداران محلی در طرح های حفاظت از جنگل ها و مراتع شهرستان گیلان غرب است. این پژوهش از نوع تحقیقات کاربردی است که به شیوه پیمایشی انجام شده است. جامعه آماری این تحقیق شامل 240 نفر از خانوارهای بهره بردار جنگل شهرستان گیلان غرب در روستاهای کلاه دراز علیا، وسطی و سفلی بودند که از این تعداد بر اساس جدول تعیین حجم نمونه کرجسی- مورگان تعداد 144 نفر به عنوان حجم نمونه تعیین و به شیوه تصادفی انتخاب شدند. به منظور گردآوری داده ها از پرسشنامه استفاده شد. وضعیت پایایی پرسشنامه از طریق محاسبه ضریب آلفای کرونباخ بررسی شد که مقدار آن برای بخش های مختلف پرسشنامه به طور میانگین در حد مناسب و قابل قبول به دست آمد (737/0=α) روایی پرسشنامه نیز با بهره گیری از نظرات تعدادی از اعضای هیئت علمی دانشگاه در رشته توسعه روستایی و کارشناسان منابع طبیعی شهرستان گیلان غرب مورد بررسی و تأیید قرار گرفت. برای تحلیل داده ها از تحلیل عاملی با استفاده از نرم افزار SPSS استفاده شد. در این تحقیق چهار مانع اثرگذار در فرایند مشارکت بهره برداران محلی در طرح های حفاظت از جنگل شناسایی شد. بر اساس نتایج، موانعی نظیر شرایط فرهنگی- اجتماعی، وضعیت اقتصادی، عوامل سازمانی و ویژگی های آموزشی بر فرایند مشارکت مردم محلی در طرح های حفاظت جنگل ها مؤثر شناخته شدند. همچنین مشخص شد که موانع فرهنگی- اجتماعی دارای بیشترین میزان تأثیر بر عدم مشارکت مردم محلی در طرح های حفاظت از جنگل ها می باشد.

تنوع گونه‌های درختی در جنگل‌های حفاظتی منطقه چارطاق اردل

مهرداد میرزایی

هدف این تحقیق، بررسی تنوع گونه های درختی در جنگل های حفاظتی منطقه چارطاق اردل بود. بدین منظور 50 هکتار از جنگل های منطقه به صورت منظم تصادفی با قطعات نمونه دایره ای 10 آری (50 قطعه نمونه) آماربرداری شد. در داخل هر قطعه نمونه تعداد درختان و نوع گونه های درختی اندازه گیری و یادداشت شد. برای برآورد تنوع گونه های درختی از شاخص های شانون-وینر، سیمپسون، مک آرتور و هیل، برای محاسبه یکنواختی از شاخص اسمیت- ویلسون و برای محاسبه غنای گونه ای نیز از شاخص مارگالف استفاده شد. همچنین مقدار اهمیت گونه ها نیز محاسبه شد. بررسی گونه های درختی منطقه مورد مطالعه نشان داد که 7 گونه درختی شامل ون (Fraxinus rotundifolia Mill.)، ارس (Juniperus polycarpos C. Koch)، محلب (Cerasus mahaleb (L.) Mill.)، بلوط (Quercus brantii var. persica)، بنه (Pistacia mutica Fischer)، کیکم (Acer monspessulanum subsp. cinerascens) و بید (Salix persica Boiss.) در این منطقه وجود دارد. مقدار شاخص های تنوع شانون-وینر، سیمپسون، مک آرتور و هیل به ترتیب برابر با برابر با 23/1، 58/0، 40/2 و 16/2 به دست آمد. همچنین شاخص های مارگالف و اسمیت-ویلسون نشان دادند که غنا و یکنواختی منطقه برابر با 84/0 و 77/0 است. نتایج مقدار اهمیت گونه ها نیز نشان داد که بیشترین مقدار مربوط به گونه ون (63/188 درصد) و کمترین مقدار مربوط به گونه بید (59/17 درصد) است. بنابراین می توان حفاظت از عرصه های جنگلی را به عنوان شیوه ای مناسب برای افزایش شاخص های تنوع گونه ای معرفی کرد.