مجله تحقیقات اکوسیستم های جنگلی

بررسی ساختار و تنوع گونه‌های چوبی در رویشگاه بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl)، مطالعه موردی: منطقه دشتک، یاسوج، غرب ایران

حسن پوربابائی

پیدایش پوشش گیاهی، حاصل کنش متقابل بین عناصر رویشی و عوامل اکولوژیک مختلفی است که در شکل گیری، پایداری و تنوع پوشش گیاهی نقش دارند. این مطالعه با هدف بررسی تأثیر جهت جغرافیایی بر ساختار و تنوع گونه های چوبی در رویشگاه های بلوط ایرانی در منطقه دشتک استان کهگیلویه و بویراحمد انجام شد. ابتدا رویشگاه مورد نظر در هر یک از دامنه های شمال شرقی و جنوب غربی به سه طبقه ارتفاع از سطح دریا (2200 تا 2400 متر) تقسیم و در نهایت در هر یک از طبقات سه قطعه نمونه، هر یک با مساحت 2500 مترمربع به روش انتخابی پیاده شد. در مجموع 5 گونه درختی شامل بلوط ایرانی، زالزالک زرد، بنه، شن و بادام تلخ و سه گونه درختچه ای شامل خشک، ارژن و راناس شناسایی شدند. در لایه درختی و تجدیدحیات بیشترین مقدار از مجموع سطح مقطع برابر سینه درختان و میانگین تعداد تجدیدحیات در هکتار به گونه بلوط ایرانی در جهت جنوب غربی تعلق داشت. نتایج بررسی شاخص های تنوع در لایه درختی نشان داد که میانگین شاخص های تنوع شانون- وینر، یکنواختی اسمیت- ویلسون و غنای گونه ای در جهت جنوب غربی بالاتر از جهت شمال شرقی است. همچنین در لایه درختچه ای و تجدیدحیات، میانگین تمام شاخص های تنوع در جهت جنوب غربی به طور معنی داری بالاتر بود. به طور کلی مشخص شد که در شرایط مطلوب اکولوژیکی، محیطی و ساختاری، مقادیر شاخص های تنوع افزایش یافته است. در این راستا، برای حفاظت و افزایش تنوع زیستی در منطقه، پیشنهاد می شود تا حد امکان، بهره برداری محلی و چرای دام محدود شود تا زمینه برای مساعد شدن شرایط رویشگاهی به منظور افزایش تنوع گونه ای فراهم شود.

ادراک روستائیان جنگل نشین نسبت به منافع جنگل و متغیرهای جمعیت‌شناختی تبیین‌کننده در زیستگاه جنگلی چهارطاق اردل

یاسر محمدی

هرگونه مداخله روستائیان در حفظ و احیای جنگل ها، در گرو ادراک آن ها از منافع جنگل بوده که خود تابعی از خصوصیات جمعیت شناختی روستائیان است. در راستای آزمون فرضیه مذکور، مطالعه ای در مورد خانوارهای روستایی محدوده زیستگاه جنگلی چهارطاق اردل (600N=) انجام شد. حجم نمونه از طریق فرمول کوکران معادل 196 خانوار تعیین و نمونه گیری به صورت تصادفی ساده انجام شد. داده ها از طریق پرسشنامه محقق ساخته که روایی صوری آن با نظر متخصصین و پایایی آن با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ به تأیید رسید، جمع آوری و در محیط نرم افزارهای IBMSPSS21 و LISREL8.5 مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که ادراک روستائیان نسبت به جنگل با میزان منفعتی که در تبادل با جنگل به دست می آورند، رابطه مستقیم دارد. ادراک نسبت به منافع جنگل در سه عامل کلی، ادراک نسبت به منافع اقتصادی، منافع زیست محیطی و منافع اجتماعی خلاصه شد که ادراک نسبت به منافع اقتصادی به عنوان مهم ترین منفعت (عامل) از دیدگاه روستائیان شناخته شد. از دید روستائیان، درآمد حاصل از تهیه چوب و فرآورده های غیرچوبی، مهم ترین منافع اقتصادی بودند. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نیز نشان داد که ادراک خانوارهای روستایی نسبت به منافع زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی جنگل با توجه به خصوصیات جمعیت شناختی آن ها متفاوت است. به طوری که هر چه افراد، جوان تر، با سطح سواد بالاتر، درآمد بیشتر بوده و از سویی در نهادهای محلی عضویت داشته، با سازمان های غیردولتی همکاری داشته و در فعالیت های گروهی مدیریت جنگل، مشارکت داشتند، ادراک مثبت تری نسبت به منافع جنگل داشتند.

تأثیر تغییر کاربری مناطق جنگلی بر شاخص‌های تنوع گونه‌ای علفی مطالعه موردی: پارک چقاسبز ایلام

علی مهدوی

در این تحقیق تأثیر تغییر کاربری مناطق جنگلی به پارک های جنگلی بر شاخص های تنوع گونه ای علفی در پارک چقاسبز استان ایلام در ناحیه رویشی زاگرس بررسی شده است. به این منظور 3 منطقه 30 هکتاری درون پارک جنگلی شامل منطقه بدون تفرج، تفرج متوسط و تفرج شدید مشخص شد. جهت برداشت داده ها، در هر منطقه از 20 قطعه نمونه 400 مترمربعی به روش تصادفی سیستماتیک با ابعاد شبکه 150×100 متر استفاده شد. برای برداشت پوشش علفی، درصد پوشش هر گونه علفی در سطح 4 میکرو پلات 5/1×5/1 متری درون قطعه نمونه اصلی با استفاده از معیار دومین (درصد تاج پوشش) مشخص شد. سپس شاخص های تنوع گونه ای شانون-وینر و سیمپسون و غنای گونه ای محاسبه شد. از آزمون آماری دانکن برای مقایسه میانگین شاخص های تنوع گونه ای بین مناطق مختلف استفاده شد. نتایج تحقیق نشان داد که در منطقه بدون تفرج، تفرج متوسط و تفرج شدید به ترتیب 29، 45 و 21 گونه علفی وجود دارد. تروفیت ها فرم رویشی غالب هر سه منطقه را تشکیل دادند. گونه های Asperula odorata،Centaurea irritans Wagentz.، Marrabium vulgare L.، Phlomis olivieri Benth.، Picnomon acarna (L.) Cass در منطقه تفرج شدید دیده نمی شوند. شاخص های تنوع گونه ای شانون و سیمپسون و غنای گونه ای در منطقه تفرج شدید، کمترین میزان بوده است، بنابراین افزایش شدید کاربری تفرجی در مناطق جنگلی باعث از بین رفتن گونه ها و کاهش تنوع گونه ای شده است.

بررسی صفات کمی و کیفی درختان پارک جنگلی شوراب، خرم‌آباد

مهری خسروی

به منظور بررسی خصوصیات کمی و کیفی درختان در پارک جنگلی شوراب خرم آباد که با گونه های کاج بروسیا، کاج بادامی، سرونقره ای، سرو شیراز، زربین، آیلان، اقاقیا و زبان گنجشک جنگل کاری شده است، تعداد 30 قطعه نمونه دایره ای شکل به مساحت 2 آر به صورت تصادفی سیستماتیک در شبکه ای به ابعاد (150 متر × 100 متر) مورد اندازه گیری قرار گرفت. در هر قطعه نمونه مشخصات کمی و کیفی درختان موجود نظیر (قطر برابر سینه، سطح مقطع برابر سینه، ارتفاع کل، درصد تاج پوشش، ضریب قد کشیدگی یا لاغری، وضعیت زادآوری، شادابی درختان، فرم تاج و وضعیت شاخه دوانی بر روی تنه درخت) بررسی و اندازه گیری شد. جهت بررسی مشخصه های کمی درختان از آنالیز واریانس یک طرفه و جهت مقایسه میانگین ها از آزمون دانکن استفاده شد. بر اساس نتایج به دست آمده، حدود 75 درصد سطح جنگل کاری پارک را گونه های سوزنی برگ به خصوص کاج بروسیا (45 درصد) و 25 درصد آن را گونه های پهن برگ تشکیل داده اند و متوسط تعداد در هکتار گونه ها برابر 05/604 اصله در هکتار است. نتایج این بررسی نشان می دهد که میانگین قطر برابر سینه، ارتفاع کل و سطح مقطع برابر سینه در کل منطقه برای گونه های کاج بروسیا و سرونقره ای به ترتیب با مقادیر 02/23 سانتی متر، 5/9 متر و 048/0 مترمربع و 47/13 سانتی متر، 02/8 متر و 042/0 مترمربع نسبت به گونه های دیگر دارای مقادیر بیشتری هستند. از نظر شادابی، گونه سرونقره ای (75/85 درصد) بیشترین و گونه اقاقیا (27/34 درصد) کمترین میزان شادابی تاج را به خود اختصاص دادند. در نهایت می توان گفت گونه های سوزنی برگ جنگل کاری شده از نظر شاخص های کمی و کیفی بر گونه های پهن برگ برتری دارند. بر اساس نتایج این تحقیق، با توجه به موفقیت نسبی گونه های کاج بروسیا و سرونقره ای، این گونه ها برای جنگل کاری آتی پارک پیشنهاد می شوند.

>|�o�

بررسی برخی خصوصیات کمی و کیفی بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl) در جنگل‌های بازفت استان چهار محال و بختیاری

ابوذر حیدری صفری کوچی

گونه بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) در زاگرس مرکزی پراکنش فراوانی دارد و گونه غالب این ناحیه محسوب می شود. با توجه به حجم تخریب بالا و اهمیت حفاظت این جنگل ها، بررسی و آگاهی از ساختار و وضعیت این جنگل ها از لحاظ کمی و کیفی امری ضروری است. این مطالعه به منظور بررسی وضعیت جنگل های بلوط ایرانی از لحاظ خصوصیات کمی و کیفی در بخش بازفت از توابع شهرستان کوهرنگ در استان چهار محال و بختیاری صورت گرفت. بدین منظور تعداد 60 پلات 10 آری با فواصل 400 متری با روش سیستماتیک تصادفی در منطقه ای به وسعت 819 هکتار اجرا گردید. سپس در پلات های مورد بررسی خصوصیات کمی درختان از جمله قطر، ارتفاع و قطر تاج اندازه گیری و مشخصه هایی چون درصد تاج پوشش و حجم چوب هیزمی (استر) نیز به صورت تخمینی برداشت و ثبت شد. همچنین به شادابی درختان نیز درجات کیفی از 1 تا 4 اختصاص داده شد و ثبت گردید. سپس داده ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد جنگل مورد نظر ناهمسال و تنک بوده و 81 درصد منطقه دارای تاج پوشش 0 تا 25 درصد است. بیشترین حضور درختان در کلاسه های قطری کم قطر (5 تا 25 سانتی متر) و بیشترین تراکم و حجم در جهات شمال شرقی است. 75 درصد درختان درجات مطلوبی از شادابی را دریافت کردند. نتایج این مطالعه در مقایسه با وضعیت کلی جنگل های بلوط ایرانی در زاگرس میانی بیانگر وضعیت متوسط تا مطلوب این جنگل ها در غرب استان چهار محال و بختیاری است و نیاز اساسی به حفاظت آن وجود دارد.

تأثیر برخی عوامل محیطی بر زادآوری طبیعی گونه‌های درختی و درختچه‌ای در جنگل‌های زاگرس (مطالعه موردی: جنگل‌های منطقه بایه، استان ایلام)

جواد میرزایی

زادآوری طبیعی مهم ترین اصل در حفظ و استمرار پوشش گیاهی هر منطقه بوده و انجام تحقیقات در این زمینه و ارتباط آن با عوامل محیطی می تواند راهگشای مناسبی در جهت مدیریت بهتر جنگل ها باشد. بدین منظور این تحقیق با هدف بررسی اثر عوامل فیزیوگرافی و خاک بر زادآوری طبیعی گونه های درختی و درختچه ای در جنگل های منطقه کوه بایه در شهرستان ایوان واقع در استان ایلام انجام پذیرفت. با پیاده کردن تعداد 27 پلات به روش تصادفی سیستماتیک منظم با مساحت 900 مترمربع در منطقه، عوامل محیطی (فیزیوگرافی و خاک) و تعداد زادآوری طبیعی مورد مطالعه و اندازه گیری قرار گرفت. نتایج آنالیز همبستگی نشان داد که گونه آلبالوی وحشی با مواد آلی و کلسیم خاک همبستگی مثبت و با شوری خاک (EC) دارای همبستگی منفی است. گونه کیکم (Acer monspessulanum) با درصد رس همبستگی منفی و گونه تنگرس با درصد سیلت دارای همبستگی مثبت است، در صورتی که بین بقیه گونه ها با سایر عوامل خاکی همبستگی معنی داری دیده نشد. نتایج آشکار ساخت که فراوانی زادآوری گونه های زالزالک (Crataegus pontica) و تنگرس (Amygdalus lycioides) با افزایش ارتفاع از سطح دریا دارای همبستگی منفی است، در حالی که شیب اثر معنی داری بر زادآوری گونه ها ندارد. جهت دامنه تنها با تعداد زادآوری گونه آلبالوی وحشی Cerasus microcarpa)) دارای ارتباط معنی دار است و زادآوری این گونه در جهت های شرقی و شمال غربی بیشتر از سایر دامنه هاست.

تأثیر آشفتگی زوال بر تغییرات توزیع‌های آماری مشخصه‌ی قطر برابر سینه در جنگل‌های زاگرس مرکزی (مطالعه موردی: لرستان-ایلام)

امیر مدبری

پژوهش حاضر، به منظور بررسی تأثیر آشفتگی زوال بر توزیع قطری جنگل های شاخه زاد بلوط ایرانی ناحیه رویشی زاگرس مرکزی انجام گرفت. بدین منظور دو عرصه ی همگن با مساحت های یکسان (32 هکتار) از جنگل های زاگرس مرکزی (شوراب در استان لرستان و زرآبین در استان ایلام) که زوال در آن ها به طور محسوسی مشاهده می شد، انتخاب گردیدند. در راستای دستیابی به هدف تحقیق، مشخصه قطر برابر سینه در مرحله قبل از قطع درختان زوال یافته و پس از آن، با استفاده از آماربرداری صد در صد برداشت شد. در این بررسی از توزیع های آماری بتا، جانسون، ویبول، گاما، نرمال و لوگ نرمال که در مطالعات زیستی کاربرد بیشتری دارند، استفاده گردید. نتایج حاصل از آزمون نیکویی برازش حاکی از آن است که برای توصیف قطر پایه های چوبی در منطقه شوراب به ترتیب توزیع بتا، ویبول و جانسون مناسب بوده و در منطقه ی زرآبین توزیع های جانسون و بتا مناسب ارزیابی شدند. فرضیه اختلاف توزیع قطر برابر سینه در مراحل قبل و بعد از زوال از دو جنبه بررسی شدند. یکی بر اساس توزیع مرگ ومیر در طبقات مختلف قطری که اختلاف زیادی بین مراحل قبل و پس از قطع درختان زوال یافته زوال مشاهده شد. جنبه ی دیگر آن به کار گرفتن توزیع های آماری بود که بر این اساس، اختلافی برای قبل و بعد از وقوع پدیده زوال مشاهده نشد. بروز زوال در این مناطق به شکلی بود که تمامی طبقات قطری را به شکل تقریباً یکسانی تأثیر گذاشته، درنتیجه بر الگوی کلی برازش قطر تأثیر معنی داری نداشت.

�i��