پژوهشهای بذر ایران

تأثیر پیش‌تیمار بذر بر برخی مؤلفه‌های جوانه‌زنی و رشد گیاهچه گلرنگ تحت تنش خشکی

حمیدرضا بلوچی

به منظور بررسی اثر تنش خشکی و پیش تیمار بذر بر برخی مؤلفه های جوانه زنی و رشد گیاهچه گلرنگ (Carthamus tinctorius L.)، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با چهار تکرار در آزمایشگاه فناوری بذر دانشکده ی کشاورزی دانشگاه یاسوج در سال 1390 انجام شد. عامل اول شامل پنج سطح پیش تیمار بذر (شاهد (بدون کاربرد پیش تیمار)، پیش تیمار با آب مقطر، نیترات پتاسیم سه درصد، پلی اتیلن گلایکول و اوره هر کدام با پتانسیل اسمزی 4- بار) و عامل دوم شامل سه سطح تنش خشکی (شامل شاهد بدون تنش، پلی اتیلن گلایکول 4- بار و 8- بار) بودند. نتایج این آزمایش نشان داد که اثر متقابل پیش تیمار و خشکی بر صفات درصد و سرعت جوانه زنی معنی دار نگردید، ولی اثرات اصلی پیش تیمار و خشکی به طور معنی داری این صفات را تحت تأثیر قرار داد. بیشترین درصد جوانه زنی و سرعت جوانه زنی به ترتیب (66/75 درصد و 62/3 بذر در روز) در پیش تیمار اوره و کمترین مقدار (52 درصد و 31/2 بذر در روز) در شاهد (بدون کاربرد پیش تیمار) مشاهده شد. تنش خشکی منجر به کاهش معنی دار صفات جوانه زنی گردید. در مجموع نتایج به دست آمده در این پژوهش نشان می دهد که پیش تیمار با اوره و نیترات پتاسیم در مقایسه با پلی اتیلن گلایکول، مؤلفه های جوانه زنی و در نتیجه رشد گیاهچه گلرنگ را بهبود می دهد.

اثر کود و پرایمینگ با محلول فسفات دی هیدروژن پتاسیم بر رشد هتروتروفیک گیاه چه های سیاهدانه (Nigella sativa)

محمد خواجه حسینی

به منظور بررسی اثر تیمارهای کود و پرایمینگ با محلول فسفات دی هیدروژن پتاسیم بر سبز شدن و رشد هتروتروفیک گیاهچه های سیاه دانه (Nigella sativa L.) آزمایش هایی در سال 1392-1391 در آزمایشگاه و گلخانه تحقیقاتی دانشگاه فردوسی مشهد انجام شد. در آزمایش اول، ترکیب فاکتوریل اصلاح کننده های خاک آهکی (شامل ورمی کمپوست (V) + باکتری تیوباسیلوس (T)، گوگرد به صورت عنصری میکرونیزه (S) + T، V+S+T و شاهد) و سه سطح کاربرد فسفر (صفر، 30 و 60 کیلوگرم در هکتار از منبع فسفات دی آمونیوم) طی دوره رشد گیاه مادری، تیمارهای آزمایش بودند. در آزمایش دوم، تیمارهای انتخاب شده از آزمایش اول (با درصد سبز شدن کمتر از 60 درصد) و پرایمینگ بذر (عدم پرایمینگ، هیدرو پرایمینگ، پرایمینگ فسفر با محلول های 100، 300 و 500 میلی مولار فسفات دی هیدروژن پتاسیم) به ترتیب عامل اول و دوم آزمایش بودند. بر اساس نتایج آزمایش اول، افزایش حلالیت فسفر ناشی از کاربرد اصلاح کننده های خاک آهکی (V+T و V+S+T)، در مقایسه با شاهد، نقش معنی داری در افزایش درصد سبز شدن بذرهای سیاه دانه (به ترتیب تا 50 و 54 درصد) داشتند. در آزمایش دوم نیز پرایمینگ فسفر در سطح 300 میلی مولار منجر به افزایش معنی دار درصد تخلیه ذخایر بذر، کارایی استفاده از ذخایر بذر و افزایش درصد سبز شدن سیاه دانه (به ترتیب تا 9، 143 و 29 درصد) شد. علاوه بر این، بین میزان فسفر بذر پویا شده و درصد سبز شدن بذرهای سیاه دانه همبستگی مثبت و معنی داری به دست آمد (R2= 0.90 **).

بررسی خواب بذر در هفت گونه گیاه دارویی از تیره چتریان (Apiaceae)

محمد خواجه حسینی

وجود خواب در بذرهای گیاهان تیره چتریان یکی از مهم ترین دلایلی است که کشت و اهلی کردن آن ها را با مشکل مواجه کرده است. جهت ارزیابی خواب بذور هفت گونه دارویی مهم از تیره چتریان، در تابستان 1390 از رویشگاه های طبیعی آن ها در استان لرستان جمع آوری گردید، و جوانه زنی آن ها در آزمایشی با طرح کاملاً تصادفی و در چهار تکرار 25 تایی بذر مورد ارزیابی قرار گرفت. در آزمایش بررسی جوانه زنی در آب مقطر گونه های آوندول (Smyrnium cordifrolium)، چویل (Ferulago angulata)، کرفس وحشی (Kelussia odoratissima) و کندل کوهی (Dorema aucheri) فاقد جوانه زنی، حال آنکه گلپر (Heracleum persicum) دارای 30%، زیره لرستانی (Bunium luristanicum) 96% و غازیاقی (Falcaria vulgaris) 97% جوانه زنی از خود نشان دادند. برای شکستن خواب بذر گونه های با جوانه زنی کمتر از 30 درصد تیمارهایی شامل سرمادهی مرطوب به مدت زمان های 2، 4، 6، 8، 10 و 12 هفته، اسید جیبرلیک با دو غلظت 250 و 500 میلی گرم در لیتر، تیمار ترکیبی (اسید جیبرلیک 250 میلی گرم در لیتر با تیمار 4 هفته سرمادهی و تیمار ترکیبی اسید جیبرلیک 500 میلی گرم در لیتر با تیمار 4 هفته سرمادهی) و نیترات پتاسیم 2/0 درصد اعمال گردید. نتایج نشان داد برای گلپر سرمادهی مرطوب 6 هفته (71%)، و برای گونه های کندل کوهی (90%)، کرفس وحشی (63%) و چویل (97%) تیمار 12 هفته سرمادهی مرطوب مؤثرترین تیمارهای شکستن خواب بذرها بودند. همچنین بذر گونه های گلپر و کندل کوهی دارای خواب فیزیولوژیکی متوسط و گونه های چویل و کرفس وحشی داری خواب فیزیولوژیکی عمیق بودند.

تأثیر سطوح مختلف دما بر رفتار جوانه‌زنی رازیانه (Foeniculum vulgare)، شاهدانه (Cannabis sativa) و کنجد (Sesamus indicum)

زینب علی پور

با توجه به اهمیت روزافزون گیاهان دارویی، درک واکنش جوانه زنی این گیاهان به دما از دیدگاه زراعی حائز اهمیت است. در یک مطالعه آزمایشگاهی، تأثیر درجه حرارت های مختلف بر ویژگی های جوانه زنی بذر گیاه دارویی رازیانه، شاهدانه و کنجد، به صورت طرح کاملاً تصادفی با چهار تکرار، مورد بررسی قرار گرفت. برای این منظور تیمارهای درجه حرارت ثابت 5، 10، 15، 20، 25، 30، 35 و 40 درجه سانتی گراد در نظر گرفته شدند. نتایج نشان داد که تأثیر درجه حرارت بر درصد و سرعت جوانه زنی بذور معنی دار بود. بذور رازیانه در دمای 5، 35 و 40 درجه سانتی گراد و بذور کنجد در دمای 5 درجه سانتی گراد جوانه زنی نداشتند. حداکثر سرعت جوانه زنی بذور رازیانه در دمای 30 درجه و برای بذور شاهدانه و کنجد در دمای 25 درجه سانتی گراد به دست آمد. بیشترین درصد جوانه زنی بذور رازیانه و شاهدانه و کنجد به ترتیب در دماهای 20، 25 و 30 درجه سانتی گراد مشاهده شد. کمترین یکنواختی جوانه زنی بذور رازیانه در دمای 20 درجه سانتی گراد و برای بذور شاهدانه و کنجد در دمای 15 درجه سانتی گراد مشاهده شد. شاخص بنیه گیاهچه بذور رازیانه و شاهدانه در دمای 25 و برای بذور کنجد در دمای 30 درجه سانتی گراد به حداکثر مقدار خود رسید. مقادیر طول و وزن ریشه چه و ساقه چه برای تمام بذور با افزایش دما افزایش یافته، در دمای خاصی به حداکثر مقدار خود رسیده سپس روند کاهشی داشت. از اطلاعات حاصل از این مطالعه می توان برای پیش بینی سبز شدن بذور این گیاهان دارویی در شرایط دمایی مختلف استفاده نمود. جوانه زنی بذور شاهدانه در دامنه وسیعی از دماها انجام می شود و نسبت به دو گیاه دیگر حساسیت کمتری به شرایط دمایی دارد. جوانه زنی بذور رازیانه به جز در دمای 20 درجه سانتی گراد، ناچیز بود. بذور کنجد در رنج دمایی 15 تا 35 درجه جوانه زنی خوبی داشتند.

تأثیر غلظت‌های مختلف اسپرمیدین بر جوانه‌زنی بذر سه رقم خیار (Cucumis sativus) در دمای پایین

لیلا اصلانی

اثر اسپرمیدین بر جوانه زنی بذور سه رقم خیار تحت تنش سرما، به صورت آزمایش فاکتوریل 3×4 در قالب طرح کاملا تصادفی در چهار تکرار مطالعه شد. فاکتور اول شامل چهار غلظت صفر (شاهد)، 1/0، 5/0 و 1 میلی مولار اسپرمیدین و فاکتور دوم شامل سه رقم خیار ’امپراتور‘، ’امیران‘ و ’رشید‘ بود. به این منظور تعداد 50 عدد بذر هر رقم خیار بر روی کاغذ صافی و درون پتری دیش های استریل قرار داده شد و به هر پتری دیش محلول اسپرمیدین مربوط به همان تیمار اضافه شد. تمام پتری ها تا پایان دوره آزمایش درون انکوباتور در دمای 13 درجه سلسیوس نگهداری و در طول مدت آزمایش تعداد بذور جوانه زده در هر روز شمارش شد. در پایان آزمایش ویژگی های درصد جوانه زنی، طول ساقه چه و ریشه چه، وزن تر و خشک ساقه چه و ریشه چه اندازه گیری شد. نتایج نشان داد که تیمار بذور رقم ’رشید‘ با اسپرمیدین در غلظت 1/0 میلی مولار باعث افزایش درصد جوانه زنی، طول ساقه چه و ریشه چه، وزن تر و خشک ریشه چه در مقایسه با شاهد شد. تیمار بذور با غلظت 1 میلی مولار اسپرمیدین اثرات بازدارنده ای بر کلیه ویژگی های اندازه گیری شده در رقم ’رشید‘ داشت. اما در رقم ’امیران‘ تنها باعث کاهش درصد جوانه زنی، طول ساقه چه و ریشه چه، وزن تر و خشک ریشه چه شد.

بررسی روش‌های موثر در شکست خواب بذر گیاه دارویی بیلهر (Dorema aucheri)

علی مرادی

بیلهَر یا کندل کوهی (Dorema aucheri) یکی از گیاهان خانواده چتریان و دارای ترکیبات فلاونوئیدی و کومارینی می باشد. از آنجایی که تکثیر این گیاه در رویشگاه های طبیعی از طریق بذر صورت می گیرد و با توجه به خواب عمیق بذر، بررسی روش های مختلف شکست خواب بذر، برای حفاظت از این گونه ضروری به نظر می رسد. در این تحقیق، روش های مناسب شکست خواب بذر بیلهر با استفاده از روش های سرمادهی، شستشو و اسید جیبرلیک بر روی بذور جمع آوری شده این گیاه از استان کهگیلویه و بویراحمد مورد مطالعه قرار گرفت. به این منظور، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی، با چهار تکرار در دانشکده کشاورزی دانشگاه یاسوج در سال 1390 انجام شد. عامل اول شامل طول دوره سرمادهی (سرمادهی مرطوب به مدت زمان های 3 و 4 هفته)، عامل دوم شامل اسید جیبرلیک (صفر و 1500 پی پی ام) و عامل سوم شامل شستشو (شستشو با آب مقطر و عدم شستشو) بودند. نتایج نشان داد که تیمار سرمادهی به مدت چهار هفته به همراه شستشو و اسید جیبرلیک 1500 پی پی ام بیشترین سرعت جوانه زنی و شاخص بنیه گیاهچه را داشت. همچنین بیشترین وزن خشک محور زیر لپه و محور بالای لپه در این تیمار به دست آمد. این در حالی است که برای صفات درصد جوانه زنی، طول محور بالای لپه و طول محور زیر لپه هیچ یک از اثرات سه گانه و دوگانه معنی دار نشد. در صفت درصد جوانه زنی بذور سرمادهی شده به مدت 4 هفته در مقایسه با 3 هفته جوانه زنی بهتری داشتند. نتایج به دست آمده از آزمایش نشان دهنده این موضوع است که بذور بیلهر مورد مطالعه دارای درجاتی از خواب فیزیولوژیک بودند.

کمی‌سازی واکنش جوانه‌زنی چای ترش (Hibiscus sabdariffa) به دما

علی راحمی کاریزکی

سرعت و درصد جوانه زنی در دماهای مطلوب در حداکثر و در دماهای پایه و سقف در حداقل است. به منظور بررسی واکنش جوانه زنی به دما و ارزیابی دماهای کاردینال برای درصد و سرعت جوانه زنی در چای ترش آزمایشی در قالب طرح کاملاً تصادفی با 4 تکرار در آزمایشگاه دانشگاه گنبد کاووس انجام شد. بذرها از دمای صفر تا 45 درجه سانتی گراد با فاصله 5 درجه از یکدیگر تحت جوانه زنی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که واکنش درصد و سرعت جوانه زنی به دما به ترتیب با تابع دندان مانند و دوتکه ای به خوبی برازش یافتند. دماهای پایه و سقف برای درصد جوانه زنی 66/1 و 33/43 درجه سانتی گراد و برای سرعت جوانه زنی 53/4 و 95/42 درجه سانتی گراد به دست آمد. دمای مطلوب برای سرعت جوانه زنی 30 درجه سانتی گراد و برای درصد جوانه زنی در دامنه دمایی 56/11 و 63/33 درجه سانتی گراد بود؛ بنابراین به طور کلی می توان گفت که دمای پایه و مطلوب چای ترش به ترتیب حدود 11 و 35 درجه سانتی گراد است. از این رو در شرایط گنبد قابل کشت و کار است.

تأثیر متانول بر خصوصیات جوانه‌زنی گیاه عدس (Lens culinaris) تحت تنش خشکی

راهله احمدپور

جوانه زنی و سبز شدن سریع بذر، یک عامل مهم و تعیین کننده در عملکرد نهایی گیاهان است. در این راستا به منظور بررسی اثر سطوح مختلف متانول و تنش خشکی بر شاخص های جوانه زنی عدس (رقم گچساران) آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار در سال 1393 در دانشگاه صنعتی خاتم الانبیاء بهبهان به اجراء درآمد. فاکتور ها عبارت اند از تیمار متانول با 4 سطح شاهد (بدون متانول)، 5، 10 و 15 درصد حجمی و عامل خشکی نیز شامل 4 سطح (0، 3- ، 6- و 9- بار) که توسط پلی اتیلن گلایکول ایجاد شد. نتایج نشان داد بین سطوح مختلف متانول اختلاف معنی داری از نظر درصد جوانه زنی، طول ریشه چه، وزن خشک ریشه چه، سطح و قطر ریشه چه وجود داشت. غلظت های مختلف متانول به ترتیب موجب کاهش معنی دار در کلیه صفات مورد بررسی نسبت به سطح شاهد شد. تنش خشکی در سطح 9- بار موجب کاهش معنی داری در درصد جوانه زنی، طول ریشه چه، وزن خشک ریشه چه، سطح و قطر ریشه چه نسبت به دیگر سطوح شد. سطح بدون کاربرد متانول در شرایط بدون تنش خشکی در تمامی صفات نسبت به دیگر سطوح برتری نشان داد. در این تحقیق مشاهده شد که متانول در شرایط بدون تنش و تنش خشکی اثرات منفی بر شاخص های جوانه زنی گیاه عدس دارد.

اثر تنش قلیائیت بر جوانه‌زنی بذر و رشد و ویژگی‌های فیزیولوژیک گیاهچه دو رقم گلرنگ Carthamus tinctorius

بتول مهدوی

به منظور مطالعه تأثیر تنش قلیائیت بر خصوصیات جوانه زنی بذر و رشد و ویژگی های بیوشیمیایی گیاهچه دو رقم گلرنگ، آزمایشی در آزمایشگاه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه ولیعصر (عج) رفسنجان به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار اجرا گردید. فاکتورهای آزمایشی شامل فاکتور اول قلیائیت با بی کربنات سدیم در 7 سطح (صفر، 10، 20، 30، 40، 50 و 60 میلی مولار) و فاکتور دوم شامل دو رقم گلرنگ (صفه و 411) بود. نتایج نشان داد که تنش قلیائیت اثر معنی داری بر ویژگی های جوانه زنی بذر داشت. با افزایش تنش قلیائیت درصد و سرعت جوانه زنی، به ترتیب 5/11 و 7/23 درصد کاهش نشان دادند؛ و همچنین طول و وزن خشک ساقه چه، به ترتیب کاهش 140 و 5/78 درصدی و طول و وزن خشک ریشه چه، نیز کاهش 1/171 و 350 درصدی داشتند. میزان پتاسیم و نسبت پتاسیم به سدیم کاهش و محتوای مالون دی آلدئید 160، پرولین 275، قندهای محلول 747 و سدیم افزایش یافت. در شرایط تنش قلیائیت، ارقام مورد بررسی ازنظر طول ساقه چه و ریشه چه، میزان پرولین و پتاسیم با یکدیگر تفاوت نشان دادند و از این نظر رقم 411 برتری قابل ملاحظه ای نسبت به رقم دیگر نشان داد. هر دو رقم در سطح 60 میلی مولار بیشترین میزان مالون دی آلدئید را داشتند و کمترین میزان این صفت مربوط رقم صفه و سطح شاهد بود. با توجه به نتایج تحقیق انجام شده رقم 411 در محتوای پرولین و قندهای محلول نسبت به رقم صفه برتری داشت اما در سایر صفات تفاوت معنی داری بین دو رقم استفاده شده مشاهده نگردید.

تأثیر میدان الکترومغناطیس و امواج فراصوت بر جوانه‌زنی بذر زیره سبز (Cuminum cyminum)

سعیده ملکی فراهانی

به منظور بررسی تأثیر میدان الکترومغناطیس و امواج فراصوت بر جوانه زنی بذر زیره سبز دو آزمایش جداگانه در قالب طرح آماری کاملاً تصادفی در چهار تکرار در سال 1391 در آزمایشگاه علوم و تکنولوژی بذر دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه شاهد تهران انجام شد. در آزمایش نخست، بذرها به مدت صفر، 10 و 30 دقیقه در معرض میدان الکترومغناطیس با شدت 88 میکرو تسلا و در آزمایش دوم، بذرها به مدت صفر، دو، چهار، شش، هشت و 10 دقیقه در معرض امواج فراصوت با شدت 40 و 59 کیلوهرتز قرار گرفتند. اثر متقابل میدان الکترومغناطیسی و زمان بر صفات طول، وزن خشک ریشه چه و ساقه چه، نسبت وزن و طول ریشه چه به ساقه چه، درصد و سرعت جوانه زنی، میانگین مدت جوانه زنی معنی داری بود. در اکثر صفات مورد مطالعه میدان الکترومغناطیس باعث کاهش معنی دار در میزان صفات شد، به طوری که، تیمار شاهد (زمان صفر) بیشترین مقدار این صفات را داشت. اثر متقابل امواج فراصوت و زمان بر اکثر صفات معنی داری شد. بیشترین درصد جوانه زنی (100 درصد) برای تیمار 40 کیلوهرتز با مدت زمان های چهار و شش دقیقه بوده و بیشترین میانگین مدت جوانه زنی را تیمار شاهد (76/10 روز) و تیمار 59 کیلوهرتز به مدت زمان های 2 و 4 دقیقه (به ترتیب 01/11 و 75/10 روز) داشته است. به طور کلی بذر گیاه زیره سبز به کاربرد امواج فراصوت واکنش مثبت نشان داد و شاخص های جوانه زنی با این پیش تیمار بذر افزایش معنی داری پیدا کرد.

تاثیر هیدرو پرایمینگ و اسمو پرایمینگ بذر بر شاخص های جوانه زنی گیاه دارویی سیاه دانه (Nigella sativa) تحت تنش شوری

سید محسن نبوی کلات

به منظور بررسی تاثیر هیدرو پرایمینگ و اسمو پرایمینگ بر روی شاخص های جوانه زنی گیاه سیاه دانه تحت تنش شوری ، آزمایشی در سال 1392 درآزمایشگاه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه آزاد مشهد، به صورت فاکتوریل، در قالب طرح کاملا تصادفی با سه تکرار به اجرا در آمد. عوامل آزمایش شامل پرایمینگ در شش سطح (بدون پرایم (شاهد)، هیدروپرایمینگ با آب مقطر و اسموپرایمینگ با نیترات پتاسیم، کلرید پتاسیم ، کلرید کلسیم و کلرید سدیم) و شوری در چهار سطح (0، 50 ، 100 و 150 میلی مولار) بود. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر شوری و پرایمینگ بذر برتمام شاخص ها و اثر متقابل دو عامل بر درصد سرعت جوانه زنی، طول ریشه چه، طول ساقه چه و بنیه ی بذر معنی دار بود. نتایج نشان داد افزایش غلظت نمک تمام صفات اندازه گیری شده را کاهش داد. این کاهش از غلظت 50 میلی مولار شروع شد. اسمو پرایمینگ بذر با نیترات پتاسیم سبب بهبود شاخص های جوانه زنی در شرایط تنش شوری در مقایسه با بذور پرایم نشده شد. به طور کلی می توان چنین بیان کرد که برای بهبود جوانه زنی سیاه دانه تحت تنش شوری پیش تیمار بذور با نیترات پتاسیم، آب مقطر و کلرید پتاسیم قابل توصیه است.

تاثیر دماهای متناوب بر سرعت جوانه زنی بذر منداب (Eruca sativa)

جلال جلیلیان

منداب از گیاهان مهم داروئی است که تاکنون مطالعه ای در خصوص تعیین دماهای کاردینال جوانه زنی آن صورت نگرفته است. به این منظور آزمایشی در قالب طرح کاملا تصادفی با 4 تکرار و 10 سطح دمائی (1، 3، 5، 10، 15، 20، 25، 30، 35 و40 درجه سانتیگراد) روی بذور منداب در آزمایشگاه تحقیقات بذر دانشگاه ارومیه انجام شد. نتایج نشان داد که دما تاْثیر معنی داری بر سرعت و درصد جوانه زنی بذر منداب داشت و مدل دندان مانند به خوبی قادر به درون یابی و تخمین دماهای کاردینال (دماهای پایه، بهینه تحتانی و فوقانی و دمای حداکثر) بود. سرعت جوانه زنی در دمای مساوی وکمتر از 79/0 و مساوی و بالاتر از 6/47 درجه سانتیگراد متوقف شد و در محدوده دمائی 9/16-5/32 درجه سانتیگراد، سرعت جوانه زنی در حداکثر مقدار بود (066/0: بر ساعت). همچنین نتایج نشان داد که گیاه منداب قادر به جوانه زنی در محدوده وسیعی از درجه حرارت محیطی از 79/0 تا 6/47 درجه سانتیگراد است و بنابراین می تواند در فصول مختلف و شرایط آب و هوائی متنوع با فرض فراهمی سایر منابع مورد نیاز رشد، رشد موفقی داشته باشد.